301 Moved Permanently

Moved Permanently

The document has moved here.

Haber Detayı
03 Eylül 2019 - Salı 08:14
 
Lozan zafer mi hezimet mi?
Şükrü Hanioğlu, yakın dönem Türkiye tarihi konusunda dünyaca saygın bir tarihçi. Abdülhamid, İttihat ve Terakki, Lozan ve Cumhuriyet dönemleri temel uzmanlık alanı. Taha Akyol’un sorularını cevapladı; ikinci bölümü şöyle:
Güncel Haberi
Lozan zafer mi hezimet mi?

ABDÜLHAMİT OLSAYDI 

Osmanlı Dünya Savaşı dışında kalabilir miydi? İttihatçılar hatalı mı, mecbur muydu? Abdülhamit olsaydı…  
      2 Ağustos 1914 Osmanlı-Alman ittifakı genellikle savunulanın tersine önemli bir diplomatik başarıydı. Hem 1908’den beri tüm çabalara karşılık gerçekleştirilemeyen büyük devlet korumasını getiriyor, hem de ilerleyen günlerde savaş Almanya tarafından ilân olunacağı için Harb-i Umumî’ye girişi zorunlu kılmıyordu. İttihadçıların temel sorunu, dağılma sürecindeki bir bölgesel gücün küresel bir devle yaptığı asimetrik ittifakı yönetmesindeki zorlukları küçümsemeleriydi. Bir diğer çetrefil mesele de böylesi bir gücün Osmanlı karar alma süreçlerini manipüle edebilecek kapasiteye sahip olmasıydı. İttihad ve Terakki bu ittifakı yönetememiş, savaşın beklenenden uzun süreceğinin anlaşılması sonrasında Almanya’nın baskılarına ve Osmanlı siyaset yapımına müdahalelerine karşı koyamamıştır. 
     II. Abülhamid eski rejim koşulları içinde iktidarda kalsaydı böylesi bir ittifakı nasıl yönetirdi sorusuna karşı olgusal tarih yazımının sakıncalarını göz ardı etmeksizin cevap verecek olursak, uyguladığı siyasetlerden yola çıkarak savaşa dahil olma konusundaki Alman baskısına elinden geldiğince karşı durmaya çalışacağını söyleyebiliriz. Selim Deringil’in de dile getirdiği gibi II. Abdülhamid’in dış siyaseti İsmet İnönü’nün 1938-50 arası yaklaşım ve uygulamaları ile ilginç benzerlikler gösterir.
    Böylesi bir siyaset izlerken II. Abdülhamid’in Osmanlı siyaset yapımını tekel altına almış olmasından doğan bir avantajı olabilirdi. Ancak bu yorum eski rejimin sürdüğü varsayımına dayanmaktadır. Meşrutî rejim hükümdarı olarak iktidarda kalabilse o da Almanların Osmanlı siyasetine müdahalelerini önlemekte zorlanırdı.

İttihat ve Terakki’ye nasıl bakmalıyız, nasıl bir tarihi bağlamda düşünmeliyiz? Osmanlı’yı yıkmak için bir “proje” miydi?

İttihad ve Terakki bir anlamda modern siyasetimizin sıfır noktasını oluşturan fazlasıyla karmaşık (olumsuz değil, complex anlamında) bir örgütlenmedir. Değişik siyasal eğilimlerde, farklı ideolojileri benimsemiş bireyleri güçlü örgüt kültü ve “vatan kurtarıcılığı” iddiası etrafında bir araya getirebilmiştir. İdeoloji ve siyaset yapımı alanlarında günümüze uzanan etkileri olan bu yapılanmayı bir dış proje ya da komploya indirgemek her türlü anlamsızlığın ötesindedir. Fakat böylesi basitleştirici yaklaşımların kolaycı fikir konforu sağlaması onların sıklıkla dile getirilmesine neden olmaktadır. İttihad ve Terakki asır sonu dünyası düşünce akımları ve siyasal gerçekliğinin ürünü idi. Onun iki savaş arası dönemin para-militer karakterli tek partilerinin göz ardı edilen öncülü olduğunu belirtmek yanlış olmaz. Dolayısıyla onun uzun süreli etkisinden bahsetmek mümkündür; ama İttihad ve Terakki ve İttihadçılık ancak asır sonu bağlamına yerleştirilerek anlaşılabilir.  

 

“Atatürk bir kuramcı ve geleceği gösteren kâhin değil bir tasavvuru hayata geçirmeye çalışan, oldukça pragmatik bir devlet kurucusu idi. Onun vizyonu, bilimcilik (scientism) temelli ve seküler milliyetçi ideolojiye dayanan bir devlet kurmak ve bulunduğu coğrafyada ‘Batı kültürünü temsil eden’ bir millet inşa etmek idi.”

TARİHTEKİ ATATÜRK

Atatürk neden bir idealizasyon konusu? Tarihi gerçeklik açısından nasıl bakmalıyız.

Tarihî Atatürk’ün araştırılması son derece önemli, ancak bunun hayata geçirilmesi son derece zordur. Onun etrafında oluşturulan kurucu lider kültü modernlik sonrasının en güçlülerinden birisidir. Seküler kutsallık temelli bu kült onun bir kurucu lider, siyasetçi ve literatus olarak değerlendirilmesini imkânsız kılmaktadır. Örneğin, Atatürk’ü etkileyen düşünceleri ele aldığınızda onun “kimseden etkilenmeyen, her konuda doğruyu bilen, yanılmaz bir dâhi olduğu” eleştirisi ile karşılaşıyorsunuz. Halbuki, her bireyin olduğu gibi, Atatürk’ün düşünceleri de, doğal olarak, içinde oluştuğu tarihî bağlam ve gerçekliğin ürünüdür. Bunları söz konusu bağlam ve gerçeklikten soyutlarsak “anlamsızlaştırmakla” kalmayarak “tarihsizlik”e de mahkûm etmiş oluruz. Dolayısıyla yapılması gereken Atatürk’ün özgün bağlamlarda dile getirdiği ifadelerin değişik gerçekliklere uyarlanması değil onların tarihselleştirilmesidir. Onun ifadeleri ve yazılarına, Nostradamus kehânetleri biçiminde yaklaşmak herşeyden önce ona yapılan bir saygısızlıktır.

Atatürk etrafında oluşturulan şahıs kültü, uzun yıllar Türkiye’yi bir ideokrasi ve logokrasi olarak yönetmeye çalışan yaklaşımlar tarafından yeniden üretilmiş ve değişen şartlara uyarlanmıştır. Mükemmelleştirme merkezli, ihtiyaç duyduğunda vecize üreten bu kültün Atatürk’ün düşünceleri ile ilgisi oldukça zayıftır, ancak popüler düzeyde onun günümüze ait reçeteler sunan, hatadan münezzeh eşsiz bir felsefeci kral olduğu algısı yaratmaya ve bunu kutsal bir dokunulmazlık ve tartışılmazlık zırhı ile kuşatmaya muvaffak olmuştur. Buna karşılık Atatürk böylesi bir kuramcı ve geleceği gösteren kâhin değil bir tasavvuru hayata geçirmeye çalışan, oldukça pragmatik bir devlet kurucusu idi. Onun vizyonu, bilimcilik (scientism) temelli ve seküler milliyetçi ideolojiye dayanan bir devlet kurmak ve bulunduğu coğrafyada “Batı kültürünü temsil eden” bir millet inşa etmek idi. Bunun yanı sıra tekil bir modernlik yaklaşımı ve estetik modernleşme aracılığıyla toplumunu Batı’dakilere benzetmek istiyordu. Bu vizyonun ancak bir bölümünü hayata geçirebilmiştir.

 

“Lozan Antlaşması’nın gizli maddeleri ve süresi tabii ki yok. Lozan Antlaşması’na ‘zafer-hezimet’ ikilemi çerçevesinde yaklaşmak onun değerlendirilmesini ve tarihselleştirilmesini fazlasıyla zorlaştırmaktadır. Bu antlaşma kendisini ‘savaş galibi’ olarak gören iki taraf arasında çetin pazarlıklar sonrasında üzerinde ulaşılan bir ‘paket’tir.”

 

LOZAN’A NASIL BAKILMALI?

Lozan zafer mi, hezimet mi?  

Lozan Antlaşması’na “zafer-hezimet” ikilemi çerçevesinde yaklaşmak onun değerlendirilmesini ve tarihselleştirilmesini fazlasıyla zorlaştırmaktadır. Bu antlaşma kendisini “savaş galibi” olarak gören iki taraf arasında çetin pazarlıklar sonrasında üzerinde ulaşılan bir “paket”tir. Sınırlardan Osmanlı borçlarına, kapitülasyonlardan azınlık haklarına, tarihî eserlerin muhafazasından Boğazların statüsüne uzanan alanları düzenleyen antlaşmanın pazarlıklarında sorunlar, “bizatihî kendileri” olarak tartışılmalarının yanı sıra, bu “büyük paket”in parçaları olarak da değerlendirilmişlerdir. Bu nedenle bir alanda alınan “taviz” ilişkisiz gibi gözüken bir diğer konudaki taleplerden fedakârlık yapılmasını gerekli kılabilmiştir. Bu antlaşmanın I. Dünya Savaşı sonrasında dayatılmış fevkâlâde ağır şartları değiştirmesi Türkiye açısından önemli bir muvaffakiyettir. Buna karşılık Lozan Antlaşması “kutsal ve tartışılması geleceğimizi tehlikeye düşürecek” bir belge değildir. Zaten Türkiye uzun süre bu anlaşmaya böylesi bir kavramsallaştırma çerçevesinde yaklaşmamış, tam tersine, iki savaş arası dönem koşullarından istifade ederek onun hükümlerini kendi lehine değiştirmeye çalışmış, bunda da başarı kazanmıştır (1936 Montreux Sözleşmesi ve Hatay’ın Türkiye’ye katılması). Pazarlıklara dönecek olursak Türkiye’nin Ege adaları ve Musul konusunda farklı tezler geliştirmesi kazanımlarını artırabilirdi.  Örneğin, hukukî zemini zayıf, Semadirek (Samothraki) adasının iadesi ile Kuzey Ege Adaları’nın bir bölümü için özel rejim talep etmek yerine, diğer alanlarda olduğu gibi status quo ante bellum tesis edilerek, 14 Ocak 1914 tarihli Büyük Devletler notasında zikredilen düzenlemelerin uygulanması ve Ouchy Antlaşması’na (1912) saygı gösterilmesi istenebilirdi.  Benzer şekilde “hem Musul hem petrol” tezi yerine başından daha tavizkâr bir yaklaşım geliştirilebilirdi. Bu değerlendirmeler yapılırken, bu alanlarda karşımızda savaş arası dönemin yükselen gücü Faşist İtalya ve 1918 sonrasında orantısız güç kazanmış Büyük Britanya’nın olduğunu unutmamak gerekir. 

NEDEN İSMET PAŞA?

Lozan’a neden İsmet Paşa’yı tercih edildi? Başka kimler olabilirdi, sonuç değişir miydi?  

Burada İsmet Paşa’nın Lozan öncesi kariyerine bakmak anlamlı olabilir. İsmet Bey, 1918 yılında kısa süre sadarete getirilecek Ahmed İzzet (Furgaç) Paşa’nın güvendiği kurmay subaylardan birisi olmuştur. İzzet Paşa 1911 yılında özel görevle gönderildiği Yemen’de Zeydî lider İmam Yahya Hamideddin ile anlaşmaya çalışırken, İtalyan desteği ile Asir’de bir sufî devleti kurmuş bulunan Muhammed Ali el-İdrisî ile de görüşmeler yapmıştır. İzzet Paşa bu vazifesinde binbaşı rütbesindeki İsmet Bey’i beraberinde Sana‘a’ya götürmekle kalmamış, Seyyid İdrisî ile yapılacak pazarlıkları yönetmek için tam yetkiyle Asir’e de göndermiştir. Paşa Bâb-ı Âlî’ye arzettiği raporlarda genç kurmay subayın çalışmalarından övgü dolu sözlerle bahsetmiştir. İsmet Bey’in gerek Da’an görüşmeleri sırasında Yemen gerekse de İtalya müdahaleleri nedeniyle neticeye ulaşılamamasına karşılık Asir’de gösterdiği performans şüphesiz Lozan’a gönderilecek delegasyonun başına getirilmesinde önemli rol oynamıştır. Onun Balkan Harbi sonrasında Bulgarlarla İstanbul’da yapılan barış görüşmelerinde sınır çizimine yönelik teknik müdahalelerinin Osmanlı heyeti başkanı Talât Bey (Paşa) ve diğer siyasî liderlerin takdirini kazandığı da unutulmamalıdır.

İsmet Paşa bu müktesebâtının da etkisiyle İstiklâl Harbi sonrasında Mudanya Mütarekesi görüşmelerinde (1922) de TBMM hükûmetini temsil etmiştir. Kendisi Lozan’da şüphesiz 1911-22 yılları arasında üstlendiklerinden çok daha önemli bir görevi yerine getirmeye çalışmış ve daha kapsamlı yetkilere sahip olmuştur. Lozan’a galip olarak gidildiğini vurgulamak için askerî bir lider seçilmesi tercih olunduğunda sahip olduğu sicil İsmet Paşa’yı ön plana çıkarmıştır. Burada Lozan görüşmeleri ve neticesinde şekillenen antlaşmanın Curzon ve sonrasında Rumbold ile İsmet Paşa arasındaki tartışmalara indirgenmesinin ve murahhas heyete başka bir kişinin başkanlık etmesi durumunda farklı bir uzlaşma sağlanabileceğinin savunulmasının sakıncaları da vurgulanmalıdır. I. Dünya Savaşı sonrası “status quo”suna son noktayı koyan, Osmanlı tasfiyesini neticelendiren ve Ortadoğu düzenini şekillendiren bir sürecin “kişilik” bağlamında açıklanması mümkün değildir. İsmet İnönü’ye barış antlaşmasının kaleme alınmasındaki rolü nedeniyle “kahraman” ya da “beceriksiz” yaftasının iliştirilmesi, Lozan’ın ucu açık, neticesi yapanın becerisine kalmış bir pazarlık olduğu benzeri fazla da anlamlı olmayan bir varsayıma dayanır.

Lozan’ın gizli maddeleri ve süresi (2023) var mı?  

Pek tabiî ki yok. Ama buna ciddî biçimde inanılması Türkiye’deki tarih algısı ve gelişmeleri komplo kuramları çerçevesinde açıklama çabasının yaygınlığı hakkında ilginç ipuçları sunmaktadır. 

TÜRKİYE NEREYE GİDİYOR

Tarihi dinamiklere, dip dalgalarına bakarsak, Türkiye nereye gidiyor?  

Bunlara bakarak Türkiye’nin nereye gittiğini söyleyebilmek fazlasıyla “tarihselci (historicist)” bir yaklaşım olur. Ben Türkiye’nin küresel eğilimlerden, örneğin demokrasi karşıtı yeni dalganın güç kazanması, temsilî demokrasinin tıkanması, siyasetin başkanlaşması, gerçeklik sonrası siyaset ve popülizmin yükselmesi benzeri gelişmelerden etkilendiğini ve bunlarla uyumlu bir dönüşüm yaşadığını düşünüyorum. Kendimiz merkezli açıklamalar yerine bu çerçevede değerlendirirsek, Türkiye küresel değişim çerçevesinde dönüşüyor; ama değişim daha radikal oluyor ve etkileri daha güçlü biçimde hissediliyor. Bunun dışında yaklaşık bir asır sonrasında küresel, bölgesel ve yerel güçlerin katılımı ile Ortadoğu’da yeni bir status quo şekilleniyor. Oldukça uzun sürecek bu sürecin nasıl neticeleneceğini tahmin etmek şüphesiz kolay değil. Ancak bunun Türkiye’yi derinden etkileyeceğini söylemek mümkündür.

I. Dünya Savaşı sonrası “status quo”suna son noktayı koyan, Osmanlı tasfiyesini neticelendiren ve Ortadoğu düzenini şekillendiren bir sürecin “kişilik” bağlamında açıklanması mümkün değildir.

Kaynak: Editör:
Etiketler: Lozan, zafer, mi, hezimet, mi?,
Yorumlar
Haber Yazılımı

escort istanbul istanbul escort porno izle sex hikaye porno indir türk porno escort bayan